Vereniging van Vrienden van het Museum Kurhaus en Koekkoek-Huis Kleef e.V.


Onthulling beeld Pallas Athena op het dak van de ateliertoren „Belvedere“, 23.09.2012, 11 uur

Naar aanleiding van de 150e herdenking van de sterfdag van Barend Cornelis Koekkoek vindt op 23 september 2012 om 11 uur op het dak van zijn ateliertoren de feestelijke onthulling plaats van het beeld van Pallas Athena. Deze figuur, die hoog boven de stad Kleef uit torent, is een replica van de oorspronkelijke „Godin van de kunsten“ die B.C. Koekkoek (Middelburg 1803-1862) door de Nederlandse beeldhouwer Franz Ignatius Stracké liet maken en als waarmerk bovenop zijn ateliertoren liet plaatsen. In de jaren 1840 liet Koekkoek in Kleef op de steile helling van een parkachtige tuin, parallel aan de oude stadsmuur, een atelier met toren bouwen, het „Belvedere“ (1843). Enkele jaren later werd het gevolgd door een stadspaleis dat als woonhuis moest dienen (1845-1848), het huidige B.C. Koekkoek-Haus. Het atelier en de kunstenaarswoning werden ontworpen door de Kleefse architect Anton Weinhagen. Het ensemble vormt een indrukwekkende getuigenis van Koekkoeks eigen opvatting over zijn positie als kunstenaar.

Koekkoeks stadspaleis, waar hij zijn opdrachtgevers en verzamelaars ontving, had in de eerste plaats een representatieve functie. De ateliertoren diende als het refugium van de kunstenaar. Dagelijks werkte hij daar en schiep er zijn beroemdste werken. Hierin werd hij bijgestaan door een assistent, die in een kamer op de begane grond de verven maakte, de panelen preparerde en de doeken opspande. Daarboven bevonden zich op de eerste en tweede verdieping twee statige atelierruimten met grote vensters naar het Noorden, Oosten en Westen, die de kunstenaar bovenal het optimale licht uit het Noorden verschafte. De ruimten waren bereikbaar door een aan de zuidkant gelegen trappenhuis. Deze trap liep door tot in de lantaarn, die als toegang tot een uitkijkplatform diende. Van daaruit had men een overweldigend uitzicht over het Rijndal dat zich uitstrekte van Wesel tot Arnhem.

Koekkoek gebruikte de lantaarn als sokkel voor een bijna drie meter hoog houten standbeeld, dat de Godin van de Kunsten, Pallas Athena of Minerva, voorstelde. Het werd vervaardigd door de Nederlandse beeldhouwer Franz Ignatius Stracké. De figuur torende niet alleen uit boven Koekkoeks parktuin, maar ook boven de stad Kleef. Ze was vanaf grote afstand te zien en stond als beschermvrouwe der kunsten symbool voor het werk en de faam van de schilder. „Zie hier, een huis der kunsten!“ lijkt ze te hebben willen verkondigen.

Kunstenaarshuizen met ateliers bestaan sinds de late vijftiende eeuw. Andrea Mantegna had reeds een representieve kunstenaarswoning geschapen, die geldt als een duidelijk statement over zijn zelfbeeld als kunstenaar. Dat geldt voor veel kunstenaarshuizen, zoals het Rubens-Huis in Antwerpen of de Villa Stuck en het Lenbachhuis in München. Het door Koekkoek opgerichte ensemble met het voorname stadspaleis en de diep in het park verscholen ateliertoren vormt de uitdrukking van een romantische opvatting van het kunstenaarschap, waarbij het atelier werd gezien als een soort „ivoren toren“, die alleen voor de kunstenaar toegankelijk was.

Het plaatsen van een dergelijk monumentaal beeld van de Godin der kunsten als herkenningsteken voor het genie van de kunstenaar die daar  woonde, kent – voor zover bekend – in heel Europa zijn gelijke niet. Het beeld, dat naar de heersende neoclassicistische normen grijs geschilderd was, begon in de jaren 1930 uiteen te vallen en is toen van de toren afgehaald. Slechts enkele jaren later ondernam de toenmalige bewoner van het Koekkoek-Huis, de Kleefse arts dr. Heinrich van Ackeren, een lichmetalen reconstructie van het beeld te laten maken en weer op de toren te laten plaatsen. Hij gaf de opdracht daarvoor aan de Kleefse beeldhouwer Wilhelm Matthäi , bekend om zijn restauraties van middeleeuwse sculpturen, die de houten stukken van het oude beeld gebruikte als uitgangspunt voor een reconstructie in gips.

Toen het gereed was werd dit gipsmodel in 1941 naar de WMF-fabriek in Geißlingen vervoerd. De bedoeling was dat het nieuwe beeld in aluminium gegoten zou worden. Nadat het model echter in de fabriek was aangekomen werd het bestemd voor particulier gebruik; later in de oorlog raakte het gipsmodel beschadigd. Na de oorlog keerde het model weer in de Kleefse werkplaats van Matthäi terug, totdat het in 1995 voor het B.C. Koekkoek-Huis werd aangekocht.

Koekkoeks ateliertoren, het „Belvedere“ doorstond de oorlog zonder schade. Toch was het gebouw ernstig in verval geraakt. Uit de nalatenschap van de Kleefse kunstenaar Hans Lamers werd het in 1967 gekocht door de architect Werner van Ackeren, die het sindsdien vakkundig en liefdevol in stand heeft gehouden en heeft bewoond. De ateliertoren, de parkachtige tuin en het B.C. Koekkoek-Huis vormen vandaag een uniek ensemble. In de afgelopen decennia zijn er telkens opnieuw pogingen geweest het beeld terug te plaatsen op de ateliertoren en opnieuw tot herkenningsteken te maken van Koekkoeks kunstenaarschap.

In het kader van het jubileumjaar 2012 heeft de Freundeskreis Museum Kurhaus und Koekkoek-Haus Kleve e.V. het initiatief genomen het beeld te laten reconstrueren. Dit is uiteindelijk mogelijk gemaakt door de ondersteuning van de NRW-Stiftung für Natur, Heimat, Kultur, het Landschaftsverband Rheinland (LVR), de stad Kleef en architect Werner van Ackeren. De wetenschappelijke begeleiding was in handen van de expert beeldhouwkunst prof. dr. Frits Scholten van het Rijksmuseum in Amsterdam, de uitvoering gebeurde door het Atelier Willem Noyons, Utrecht.

De reconstructie van Pallas Athena
werd mogelijk gemaakt door:


LVR – Landschaftsverband Rheinland

NRW-Stiftung für Natur, Heimat, Kultur

stad Kleef

Vereniging van Vrienden van het Museum Kurhaus en Koekkoek-Huis Kleef e.V.

familie van Ackeren, Kleef

en particuliere schenkers

De reconstructie van Pallas Athena
werd ondersteunt door (statica):


Ingenieurbüro Gehlen, Düsseldorf

Liskien Ingenieurplanung, Kleve

Neinhuis Ingenieurplanung GmbH, Kleve

terug

Pallas Athena op het dak van de ateliertoren „Belvedere“, opname ca. 1900
Das Atelier „Belvedere“ von B.C. Koekkoek von Westen, mit der Statue der Minerva des Bildhauers Stracké. Im Vordergrund die Baustelle des Wohnhauses des Kirchenmalers Heinrich Lamers, um 1900
Gipsmodell (1938) im Atelier von Wilhelm Matthäi, Aufnahme 1968, heute im Besitz des B.C. Koekkoek-Hauses
Der Atelierturm 'Belvedere' 2012, vor der Wiederherstellung der Pallas Athene, Photo W. van Ackeren, Kleve
Der Atelierturm mit dem Gerüst zur Montage der Pallas Athene, September 2012
Montage der rekonstruierten Pallas Athene auf dem Dach von Koekkoeks Belvedere am 18.09.2012
-> Deze pagina afdrukken